o nas
materia´┐Ży
le´┐Żne ogrody
programy
eko-znaki
jak mo´┐Żesz pom´┐Żc?
´┐Żywno´┐Ż´┐Ż ekologiczna
opakowania
ozone-friendly
certyfikaty las´┐Żw
produkty energoszcz´┐Żdne
kawa
fairtrade
rybo´┐Ż´┐Żwstwo
´┐Ż´┐Żwie i delfiny
inne


Na pocz´┐Żtek troch´┐Ż wst´┐Żpu:
Ozon (O3) jest to nietrwa´┐Ża odmiana alotropowa tlenu, kt´┐Żra rozk´┐Żada si´┐Ż samorzutnie w temperaturze pokojowej do O2 i tlenu atomowego. W por´┐Żwnaniu z tlenem jego rozpuszczalno´┐Ż´┐Ż w wodzie jest 13 razy wi´┐Żksza. Ozon jest silnym utleniaczem i reaguj´┐Żc ze srebrem lub rt´┐Żci´┐Ż daje tlenki.
W stratosferze (najwy´┐Ższej warstwie atmosfery, na wysoko´┐Żci 10 - 50 kilometr´┐Żw / 6 - 30 mil) wyst´┐Żpuj´┐Ż korzystne warunki do powstawania tego gazu i zaczyna si´┐Ż tam tworzy´┐Ż cienka warstwa zwana "pow´┐Żok´┐Ż ozonow´┐Ż". Pow´┐Żoka ta dzia´┐Ża jak filtr na szkodliwe promieniowanie s´┐Żoneczne (redukuje jego ilo´┐Ż´┐Ż).

Sk´┐Żd si´┐Ż bierze ozon?
Aby powsta´┐Ż ozon potrzebne s´┐Ż szczeg´┐Żlne warunki, kt´┐Żre zapewnia stratosfera. Cz´┐Żsteczki ozonu powstaj´┐Ż dzi´┐Żki oddzia´┐Żywaniu promieniowania ultrafioletowego, kt´┐Żre rozbija cz´┐Żsteczki tlenu i nast´┐Żpnie pojedynczy tlen ´┐Ż´┐Żczy si´┐Ż z podw´┐Żjna cz´┐Żsteczk´┐Ż tlenu i powstaje ozon. Podczas tego procesu cz´┐Ż´┐Ż promieniowania UV jest poch´┐Żaniana.

Czynniki ´┐Żle wp´┐Żywaj´┐Żce na ozon, czyli jak powstaje dziura ozonowa?
G´┐Ż´┐Żwnym "szkodnikiem" jest freon, kt´┐Żry przyczynia si´┐Ż do powstawania dziury ozonowej i sprzyja powstawaniu efektu cieplarnianego. Freony s´┐Ż to pochodne chlorowcowe w´┐Żglowodor´┐Żw nasyconych, zawieraj´┐Ż jednocze´┐Żnie atomy fluoru i chloru a niekiedy tak´┐Że bromu. Podczas promieniowania ultrafioletowego freony ulegaj´┐Ż fotolizie co powoduje uwolnienie atom´┐Żw chloru. Uwolniony chlor wchodzi w reakcj´┐Ż z ozonem i powstaje aktywny tlenek chloru oraz zwyk´┐Ży tlen O2. Nast´┐Żpnie reaguj´┐Ż ze sob´┐Ż dwie cz´┐Żsteczki tlenku chloru i powstaje dwutlenek chloru ClO2 oraz uwalniaj´┐Ż si´┐Ż kolejne atomy chloru, kt´┐Żre rozbijaj´┐Ż cz´┐Żsteczki ozonu. I w ten spos´┐Żb reakcja si´┐Ż powtarza.
Ca´┐Ża ta reakcje mo´┐Żna przedstawi´┐Ż za pomoc´┐Ż nast´┐Żpuj´┐Żcych r´┐Żwna´┐Ż:

CnClxFy => CnFy + xCl
Cl + O3 => ClO + O2
2 ClO => ClO2 + Cl
ClO2 => Cl + O2

Szacuje si´┐Ż, ´┐Że w ci´┐Żgu roku spadek zawarto´┐Żci ozonu wynosi poni´┐Żej 0.2 % w okolicach r´┐Żwnika oraz ok. 0.8% w umiarkowanych szeroko´┐Żciach geograficznych. Najwi´┐Żkszy spadek ozonu stratosferycznego mo´┐Żna zaobserwowa´┐Ż w rejonie bieguna po´┐Żudniowego.
Mimo ´┐Że to na p´┐Żkuli p´┐Żnocnej jest najwi´┐Żksza emisja gaz´┐Żw niszcz´┐Żcych, dziura ozonowa powstaje nad Antarktyd´┐Ż. Dlaczego? Z powodu r´┐Żnic ci´┐Żnie´┐Ż, powietrze kt´┐Żre jest zanieczyszczone gazami, wprawione jest w ruch. Wielkoskalowe pr´┐Żdy powietrza powoduj´┐Ż przemieszczanie si´┐Ż zanieczyszcze´┐Ż po ca´┐Żej kuli ziemskiej. W czasie kiedy na p´┐Żnocy trwa wiosna nad Antarktyd´┐Ż trwa noc polarna. W tym czasie tworzy si´┐Ż wir trwaj´┐Żcy p´┐Ż roku, w kt´┐Żrym powietrze kr´┐Ż´┐Ży wok´┐Ż bieguna po´┐Żudniowego. W´┐Żwczas do mas powietrza antarktycznego nie dop´┐Żywa powietrze z r´┐Żwnika, kt´┐Żre ma wysokie st´┐Żenie ozonu. Ta sytuacja sprawia, ´┐Że ozon jest szybciej niszczony i tworzy si´┐Ż dziura ozonowa.
Aczkolwiek nie tylko freony s´┐Ż wrogiem ozonu. R´┐Żwnie´┐Ż halony i tlenki azotu niszcz´┐Ż go.

Halony s´┐Ż to pochodne fluorowcowe metanu i etanu. Mog´┐Ż wyst´┐Żpowa´┐Ż w formie gazu lub cieczy. S´┐Ż nietoksyczne i nie ulegaj´┐Ż spalaniu. Stosowane s´┐Ż do produkcji ga´┐Żnic halonowych.

Tlenki azotu powstaj´┐Ż w ozonosferze g´┐Ż´┐Żwnie w wyniku spalania paliw przez silniki samolot´┐Żw i rakiet. Mog´┐Ż by´┐Ż wydzielane do ozonosfery r´┐Żwnie´┐Ż w wyniku wybuch´┐Żw j´┐Żdrowych.

Czy da si´┐Ż jeszcze cos zrobi´┐Ż?
Poniewa´┐Ż pow´┐Żoka ozonowa poch´┐Żania szkodliwe promieniowanie UV o d´┐Żugo´┐Żci poni´┐Żej 390 nm, problem ten powinien by´┐Ż potraktowany powa´┐Żnie. Nadmiar takiego promieniowania mo´┐Że doprowadzi´┐Ż do zak´┐Ż´┐Żcenia r´┐Żwnowagi ca´┐Żego ekosystemu. Gin´┐Ż wra´┐Żliwe na promieniowanie organizmy, potrzebne do egzystowania innym zwierz´┐Żtom co prowadzi do powa´┐Żnych konsekwencji w nast´┐Żpnych ogniwach ´┐Ża´┐Żcucha troficznego. Oczywi´┐Żcie odbije si´┐Ż to r´┐Żwnie´┐Ż na gospodarce cz´┐Żowieka. Brak planktonu zmniejsza liczebno´┐Ż´┐Ż ryb, co spowoduje znaczne zmniejszenie si´┐Ż po´┐Żow´┐Żw. Zmniejsz´┐Ż si´┐Ż r´┐Żwnie´┐Ż uprawy ro´┐Żlin. R´┐Żwnie´┐Ż bezpo´┐Żrednio na cz´┐Żowieka promieniowanie mo´┐Że ´┐Żle wp´┐Żyn´┐Ż´┐Ż poprzez wytwarzanie pigment´┐Żw na sk´┐Żrze, os´┐Żabiaj´┐Żc system immunologiczny.

Komisja do spraw ochrony ´┐Żrodowiska ONZ zauwa´┐Ży´┐Ża problem dopiero w 1976 roku. Od tego momentu freony znalaz´┐Ży si´┐Ż na li´┐Żcie zwi´┐Żzk´┐Żw chemicznych niebezpiecznych dla ´┐Żrodowiska naturalnego. Natomiast jakiekolwiek dzia´┐Żania niedopuszczaj´┐Żce do powstawania dziury ozonowej zacz´┐Żto podejmowa´┐Ż w 1982r. W 1987 roku z inicjatywy UNEP (Programu Ochrony ´┐Żrodowiska Narod´┐Żw Zjednoczonych) 31 pa´┐Żstw (w tym Polska) podpisa´┐Żo Protok´┐Ż Montrealski. Zak´┐Żadano w nim 50% ograniczenie produkcji freon´┐Żw do 2000 roku w stosunku do warto´┐Żci z 1986 roku.
Od 11 pa´┐Żdziernika 1990 roku Polska sta´┐Ża si´┐Ż cz´┐Żonkiem Konwencji Wiede´┐Żskiej w sprawie ochrony warstwy ozonowej, kt´┐Żra zakazuje produkcji freon´┐Żw oraz importu zagranicznych urz´┐Żdze´┐Ż ch´┐Żodz´┐Żcych zawieraj´┐Żcych freony.

R´┐Żwnie´┐Ż w produkcji kosmetyk´┐Żw i dezodorant´┐Żw nie stosuje si´┐Ż ju´┐Ż freon´┐Żw. Kosmetyki te oznaczane s´┐Ż jako "CFC frez" lub "ozon friendly" (przyjazne ozonowi). Tak´┐Że nowoczesne lod´┐Żwki i ch´┐Żodziarki s´┐Ż urz´┐Żdzeniami bezfreonowymi.

Bardzo wa´┐Żn´┐Ż rol´┐Ż odgrywaj´┐Ż r´┐Żwnie´┐Ż lasy r´┐Żwnikowe. Produkuj´┐Ż one olbrzymie ilo´┐Żci tlenu atmosferycznego O2 przez co umo´┐Żliwiaj´┐Ż powstawanie ozonu.